Virgilio, Bucoliche I,
vv. 19-83
Urbem quam dicunt Romam…
Una lezione di Andrea Maricelli
19Urbem quam dicunt Romam, Meliboee, putavi
20stultus ego huic nostrae similem, cui saepe solemus
21pastores ovium teneros depellere fetus.
22sic canibus catulos similes, sic matribus haedos
23noram, sic parvis componere magna solebam.
24verum haec tantum alias inter caput extulit urbes
25quantum lenta solent inter viburna cupressi.
La città che chiamano Roma, Melibeo, io, sciocco, la credevo simile a questa nostra, dove spesso noi pastori siamo soliti portare i teneri nati delle pecore. Così sapevo che i cuccioli sono simili ai cani, così i capretti alle madri, così ero solito paragonare le cose grandi alle piccole. Ma questa ha alzato la testa tra le altre città tanto quanto sono soliti fare i cipressi tra i viburni flessibili.
Roma vista da un pastore
19Urbem quam dicunt Romam, Meliboee, putavi
20stultus ego huic nostrae similem, cui saepe solemus
21pastores ovium teneros depellere fetus.
22sic canibus catulos similes, sic matribus haedos
23noram, sic parvis componere magna solebam.
24verum haec tantum alias inter caput extulit urbes
25quantum lenta solent inter viburna cupressi.
26Et quae tanta fuit Romam tibi causa videndi?
E quale motivo così grande hai avuto per vedere Roma?
27Libertas, quae sera tamen respexit inertem,
28candidior postquam tondenti barba cadebat,
29respexit tamen et longo post tempore venit,
30postquam nos Amaryllis habet, Galatea reliquit.
31namque, fatebor enim, dum me Galatea tenebat,
32nec spes libertatis erat nec cura peculi.
33quamvis multa meis exiret victima saeptis
34pinguis et ingratae premeretur caseus urbi,
35non umquam gravis aere domum mihi dextra redibat.
La libertà, che, anche se tardi, si è voltata a guardarmi mentre me ne stavo inerte, quando la barba mi cadeva più bianca mentre la radevo, si è voltata a guardarmi, e dopo molto tempo è arrivata, da quando mi ha preso Amarillide e mi ha lasciato Galatea. Infatti, lo confesserò, finché mi teneva Galatea, non c’era speranza di libertà né cura per il peculio. Per quanto dai miei recinti uscissero molte vittime e si premesse formaggio grasso per quella città ingrata, mai la mia mano tornava a casa pesante di denaro.
La libertà di uno schiavo
27Libertas, quae sera tamen respexit inertem,
28candidior postquam tondenti barba cadebat,
29respexit tamen et longo post tempore venit,
30postquam nos Amaryllis habet, Galatea reliquit.
31namque, fatebor enim, dum me Galatea tenebat,
32nec spes libertatis erat nec cura peculi.
33quamvis multa meis exiret victima saeptis
34pinguis et ingratae premeretur caseus urbi,
35non umquam gravis aere domum mihi dextra redibat.
Vv. 27-35
27Libertas, quae sera tamen respexit inertem,
28candidior postquam tondenti barba cadebat,
29respexit tamen et longo post tempore venit,
30postquam nos Amaryllis habet, Galatea reliquit.
31namque, fatebor enim, dum me Galatea tenebat,
32nec spes libertatis erat nec cura peculi.
33quamvis multa meis exiret victima saeptis
34pinguis et ingratae premeretur caseus urbi,
35non umquam gravis aere domum mihi dextra redibat.
Vv. 27-35
27Libertas, quae sera tamen respexit inertem,
28candidior postquam tondenti barba cadebat,
29respexit tamen et longo post tempore venit,
30postquam nos Amaryllis habet, Galatea reliquit.
31namque, fatebor enim, dum me Galatea tenebat,
32nec spes libertatis erat nec cura peculi.
33quamvis multa meis exiret victima saeptis
34pinguis et ingratae premeretur caseus urbi,
35non umquam gravis aere domum mihi dextra redibat.
36Mirabar quid maesta deos, Amarylli, vocares,
37cui pendere sua patereris in arbore poma.
38hinc aberat. ipsae te, Tityre, pinus,
39ipsi te fontes, ipsa haec arbusta vocabant.
Mi chiedevo perché, triste, invocassi gli dei, Amarillide, e per chi lasciassi pendere i frutti dai loro alberi. Titiro era lontano da qui. Te, Titiro, chiamavano i pini stessi, te le fonti stesse, te proprio questi arbusti.
Il paesaggio chiama Titiro
36Mirabar quid maesta deos, Amarylli, vocares,
37cui pendere sua patereris in arbore poma.
38hinc aberat. ipsae te, Tityre, pinus,
39ipsi te fontes, ipsa haec arbusta vocabant.
Vv. 36-39
36Mirabar quid maesta deos, Amarylli, vocares,
37cui pendere sua patereris in arbore poma.
38hinc aberat. ipsae te, Tityre, pinus,
39ipsi te fontes, ipsa haec arbusta vocabant.
40Quid facerem? neque servitio me exire licebat
41nec tam praesentis alibi cognoscere divos.
42hic illum vidi iuvenem, Meliboee, quot annis
43bis senos cui nostra dies altaria fumant,
44hic mihi responsum primus dedit ille petenti:
45‘pascite ut ante boves, pueri, submittite tauros.’
Che cosa avrei dovuto fare? Non mi era possibile uscire dalla schiavitù, né conoscere altrove dei così pronti ad aiutarmi. Qui, Melibeo, ho visto quel giovane per il quale ogni anno, per dodici giorni, fumano i nostri altari, qui per primo lui ha dato una risposta a me che la chiedevo: «Pascolate i buoi come prima, ragazzi, allevate i tori».
Il giovane dio
40Quid facerem? neque servitio me exire licebat
41nec tam praesentis alibi cognoscere divos.
42hic illum vidi iuvenem, Meliboee, quot annis
43bis senos cui nostra dies altaria fumant,
44hic mihi responsum primus dedit ille petenti:
45‘pascite ut ante boves, pueri, submittite tauros.’
Vv. 40-45
40Quid facerem? neque servitio me exire licebat
41nec tam praesentis alibi cognoscere divos.
42hic illum vidi iuvenem, Meliboee, quot annis
43bis senos cui nostra dies altaria fumant,
44hic mihi responsum primus dedit ille petenti:
45‘pascite ut ante boves, pueri, submittite tauros.’
46Fortunate senex, ergo tua rura manebunt
47et tibi magna satis, quamvis lapis omnia nudus
48limosoque palus obducat pascua iunco.
49non insueta gravis temptabunt pabula fetas
50nec mala vicini pecoris contagia laedent.
Vecchio fortunato, quindi i tuoi campi resteranno, e saranno grandi abbastanza per te, anche se la pietra nuda e la palude con il giunco fangoso coprono tutti i pascoli. Pascoli a cui non sono abituate non metteranno in pericolo le tue bestie gravide, e i contagi maligni del gregge vicino non le faranno ammalare.
Vecchio fortunato
46Fortunate senex, ergo tua rura manebunt
47et tibi magna satis, quamvis lapis omnia nudus
48limosoque palus obducat pascua iunco.
49non insueta gravis temptabunt pabula fetas
50nec mala vicini pecoris contagia laedent.
Vv. 46-50
46Fortunate senex, ergo tua rura manebunt
47et tibi magna satis, quamvis lapis omnia nudus
48limosoque palus obducat pascua iunco.
49non insueta gravis temptabunt pabula fetas
50nec mala vicini pecoris contagia laedent.
Fortunate senex, ergo tua rura manebunt
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sillabe | for‑tu | na‑te‑se | nex er‑ | go tu a | ru ra ma | ne‑bunt |
| Piede | spondeo | dattilo | spondeo | dattilo | dattilo | spondeo |
51fortunate senex, hic inter flumina nota
52et fontis sacros frigus captabis opacum;
53hinc tibi, quae semper, vicino ab limite saepes
54Hyblaeis apibus florem depasta salicti
55saepe levi somnum suadebit inire susurro;
56hinc alta sub rupe canet frondator ad auras,
57nec tamen interea raucae, tua cura, palumbes
58nec gemere aeria cessabit turtur ab ulmo.
Vecchio fortunato, qui tra i fiumi che conosci e le fonti sacre cercherai il fresco dell’ombra; da questa parte, come sempre, la siepe sul confine con il vicino, il cui fiore di salice è succhiato dalle api dell’Ibla, spesso con un lieve sussurro ti inviterà a prendere sonno; da quest’altra parte, sotto l’alta rupe, il potatore canterà all’aria aperta, e intanto le roche colombe, la tua passione, e la tortora non smetteranno di gemere dall’olmo alto.
Il paesaggio di Titiro
51fortunate senex, hic inter flumina nota
52et fontis sacros frigus captabis opacum;
53hinc tibi, quae semper, vicino ab limite saepes
54Hyblaeis apibus florem depasta salicti
55saepe levi somnum suadebit inire susurro;
56hinc alta sub rupe canet frondator ad auras,
57nec tamen interea raucae, tua cura, palumbes
58nec gemere aeria cessabit turtur ab ulmo.
Vv. 51-58
51fortunate senex, hic inter flumina nota
52et fontis sacros frigus captabis opacum;
53hinc tibi, quae semper, vicino ab limite saepes
54Hyblaeis apibus florem depasta salicti
55saepe levi somnum suadebit inire susurro;
56hinc alta sub rupe canet frondator ad auras,
57nec tamen interea raucae, tua cura, palumbes
58nec gemere aeria cessabit turtur ab ulmo.
59Ante leves ergo pascentur in aethere cervi
60et freta destituent nudos in litore pisces,
61ante pererratis amborum finibus exsul
62aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim,
63quam nostro illius labatur pectore vultus.
Prima, quindi, i cervi leggeri pascoleranno nel cielo, e i mari lasceranno i pesci all’asciutto sulla spiaggia, prima, dopo aver vagato da esule per le terre di entrambi, il Parto berrà l’acqua dell’Arar o la Germania quella del Tigri, che il volto di lui scivoli via dal mio petto.
Le cose impossibili
59Ante leves ergo pascentur in aethere cervi
60et freta destituent nudos in litore pisces,
61ante pererratis amborum finibus exsul
62aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim,
63quam nostro illius labatur pectore vultus.
Vv. 59-63
59Ante leves ergo pascentur in aethere cervi
60et freta destituent nudos in litore pisces,
61ante pererratis amborum finibus exsul
62aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim,
63quam nostro illius labatur pectore vultus.
64At nos hinc alii sitientis ibimus Afros,
65pars Scythiam et rapidum cretae veniemus Oaxen
66et penitus toto divisos orbe Britannos.
Ma noi, da qui, alcuni andremo dagli Afri assetati, altri arriveremo in Scizia e all’Oasse che trascina il gesso, e dai Britanni, separati del tutto dal mondo intero.
L’esilio
64At nos hinc alii sitientis ibimus Afros,
65pars Scythiam et rapidum cretae veniemus Oaxen
66et penitus toto divisos orbe Britannos.
Vv. 64-66
64At nos hinc alii sitientis ibimus Afros,
65pars Scythiam et rapidum cretae veniemus Oaxen
66et penitus toto divisos orbe Britannos.
67en umquam patrios longo post tempore finis
68pauperis et tuguri congestum caespite culmen,
69post aliquot, mea regna, videns mirabor aristas?
70impius haec tam culta novalia miles habebit,
71barbarus has segetes. en quo discordia civis
72produxit miseros; his nos consevimus agros!
Ecco, rivedrò mai, dopo tanto tempo, i confini della patria e il tetto della mia povera capanna, fatto di zolle ammucchiate, e guardando, dopo qualche raccolto, mi meraviglierò dei miei regni? Un soldato empio avrà questi maggesi così ben coltivati, un barbaro questi campi di grano. Ecco dove la discordia ha portato i cittadini infelici, per questa gente abbiamo seminato i campi.
I campi al soldato
67en umquam patrios longo post tempore finis
68pauperis et tuguri congestum caespite culmen,
69post aliquot, mea regna, videns mirabor aristas?
70impius haec tam culta novalia miles habebit,
71barbarus has segetes. en quo discordia civis
72produxit miseros; his nos consevimus agros!
Vv. 67-72
67en umquam patrios longo post tempore finis
68pauperis et tuguri congestum caespite culmen,
69post aliquot, mea regna, videns mirabor aristas?
70impius haec tam culta novalia miles habebit,
71barbarus has segetes. en quo discordia civis
72produxit miseros; his nos consevimus agros!
73insere nunc, Meliboee, piros, pone ordine vites.
74ite meae, felix quondam pecus, ite capellae.
75non ego vos posthac viridi proiectus in antro
76dumosa pendere procul de rupe videbo;
77carmina nulla canam; non me pascente, capellae,
78florentem cytisum et salices carpetis amaras.
Innesta ora, Melibeo, i peri, pianta in fila le viti. Andate, mie caprette, gregge un tempo felice, andate. Io d’ora in poi non vi vedrò più, disteso in una grotta verde, pendere lontane da una rupe piena di rovi; non canterò più canti; non brucherete più, caprette, mentre vi porto io al pascolo, il citiso in fiore e i salici amari.
Addio alle capre
73insere nunc, Meliboee, piros, pone ordine vites.
74ite meae, felix quondam pecus, ite capellae.
75non ego vos posthac viridi proiectus in antro
76dumosa pendere procul de rupe videbo;
77carmina nulla canam; non me pascente, capellae,
78florentem cytisum et salices carpetis amaras.
Vv. 73-78
73insere nunc, Meliboee, piros, pone ordine vites.
74ite meae, felix quondam pecus, ite capellae.
75non ego vos posthac viridi proiectus in antro
76dumosa pendere procul de rupe videbo;
77carmina nulla canam; non me pascente, capellae,
78florentem cytisum et salices carpetis amaras.
79Hic tamen hanc mecum poteras requiescere noctem
80fronde super viridi. sunt nobis mitia poma,
81castaneae molles et pressi copia lactis,
82et iam summa procul villarum culmina fumant
83maioresque cadunt altis de montibus umbrae.
Però questa notte potresti riposare qui con me, sopra le fronde verdi. Abbiamo frutti maturi, castagne tenere e formaggio in abbondanza, e già lontano fumano i comignoli delle fattorie, e più lunghe scendono dagli alti monti le ombre.
La sera
79Hic tamen hanc mecum poteras requiescere noctem
80fronde super viridi. sunt nobis mitia poma,
81castaneae molles et pressi copia lactis,
82et iam summa procul villarum culmina fumant
83maioresque cadunt altis de montibus umbrae.
Vv. 79-83
79Hic tamen hanc mecum poteras requiescere noctem
80fronde super viridi. sunt nobis mitia poma,
81castaneae molles et pressi copia lactis,
82et iam summa procul villarum culmina fumant
83maioresque cadunt altis de montibus umbrae.
A lettura finita
1Tityre, tu patulae recubans sub tegmine fagi
71barbarus has segetes. en quo discordia civis
72produxit miseros; his nos consevimus agros!
83maioresque cadunt altis de montibus umbrae.
La firma delle Georgiche
563Illo Vergilium me tempore dulcis alebat
564Parthenope studiis florentem ignobilis oti,
565carmina qui lusi pastorum audaxque iuventa,
566Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi.
Ecl. 1Tityre, tu patulae recubans sub tegmine fagi
Per continuare
Testi dalla lezione di Andrea Maricelli per il podcast «Letteratura latina»; testo latino dall’edizione di The Latin Library. Caratteri con licenza SIL Open Font License: EB Garamond, Caveat, Inter, Atkinson Hyperlegible, Lexend, OpenDyslexic.